کلان شهر مشهد ازلحاظ موقعیت جغرافیایی در دشت آبرفتی وسیعی گسترده شده است. قرارگیری در بین ارتفاعات رسوبی کپه داغ و هزار مسجد و ارتفاعات آذرین بینالود به ایجاد مورفولوژی خاص برای دشت آبرفتی مشهد انجامیده است. رودخانة کشف رود در بخش شمالی شهر، زهکشی تمامی رودخانه های دشت مشهد را بر عهده دارد و رودخانه های زهکش ارتفاعات بینالود از شهر مشهد می گذرند و به رودخانة کشف رود تخلیه می شوند. توسعة فیزیکی شهر در سال های متمادی به تغییر مورفولوژی رودخانه های شهر انجامیده و در بعضی مسیرها روی بستر رودخانه های متروکه، ساخت وسازهای مرتفع با درجه اهمیت بسیار بنا شده و احتمال وقوع مخاطرات ژئومورفولوژیکی را افزایش داده است. در این پژوهش موقعیت شهر مشهد و رشد فیزیکی آن که به تخریب و تغییر مورفولوژی رودخانه ها انجامیده، با استفاده از تصاویر ماهواره ای 1353، 1359، 1390 و نقشه های قدیمی شهر مشهد و زمین شناسی و توپوگرافی در دوره های زمانی متفاوت مطالعه شده است. هدف این پژوهش، بررسی وضعیت تطبیقی رودخانه ها با کانال های احداث شدة شهری و مخاطرات ناشی از آن است. در این زمینه مشخص شد بسیاری از کانال های شهری بدون توجه به مورفولوژی طبیعی رودخانه ها و درنظرگرفتن ظرفیت جریان آب طراحی شده اند. جنس طبیعی بستر رودخانه ها رسوباتی شامل شیل، رس، ماسه و سنگ به همراه اشکال میان بستری پیچان رودی است؛ اما کانال های احداث شده، دیواره های بتنی ضخیم و مسیری کاملاً مستقیم دارند.

در سال های اخیر به منظور احیای دریاچه ارومیه و پیشگیری از بروز پیامدهای منفی زیست محیطی، طرح انتقال آب رودخانه زاب به دریاچه ارومیه در دست مطالعه و اجرا قرار گرفته است. در این مقاله سعی شده است تغییرات احتمالیمورفولوژی رودخانه زاب ناشی از اجرای پروژه در پایین دست سد کانی سیو، مورد ارزیابی قرار گیرد. روش تحقیق عمدتا بر پایه روش تحلیلی استوار است. داده ها شامل نقشه زمین شناسی 100000/1، عکس های هوایی 60000/1 و تصاویر ماهواره ای لندست 8 (سنجنده ETM)، تصاویر GDEM ماهواره ASTER با قدرت تفکیک 15 متر، داده های اقلیمی و هیدرولوژی آب های سطحی منطقه مورد مطالعه می باشد که به منظور گردآوری آنها از طریق روش کتابخانه ای و اسنادی، مراجعه به سازمان ها و ادارات، سایت های اینترنتی و مشاهدات میدانی، اقدام شده است. نتایج نشان می دهد که پس از آبگیری سد کانی سیو و انتقال آب به دریاچه ارومیه، دبی رودخانه زاب در ایستگاه هیدرومتری گرژال در پایین دست سد، از 1464.72 میلیون مترمکعب در سال به 653.42 میلیون متر مکعب در سال کاهش خواهد یافت و بستر رود دچار کاهش شدید جریان خواهد شد، بطوری که در ماههای شهریور و مهر بستر رودخانه زاب از پای دیواره سد تا الحاق سرشاخه آبخورده تقریبا خشک می شود. این کاهش جریان موجب تغییر شاخص های مورفولوژیکی مانند نیمرخ عرضی و طولی و شاخص های هیدرولیکی مانند عمق آب و سرعت جریان خواهد شد. بر این اساس، در بازه الف جریان رود تنها بخش های عمیق تر بستر را مورد استفاده قرار می دهد که حاصل آن تشکیل تراس های جدید و کوچک شدن مقطع عرضی، نابودی پوشش گیاهی کناری و یا عقب نشینی آن به فواصل دورتر خواهد بود. در بازه ب قدرت جریان رود متوجه کناره های رود شده و آن را برش خواهد داد و چالاب های موجود در مسیر جریان از طریق نهشته گذاری پر خواهند شد و در بازه ج با افزایش فاصله از سد کانی سیو و افزایش بار رسوب نسبت به ظرفیت انتقال، رسوبات ته نشین شده، لذا هم عمق بستر و هم پهنای آن به دلیل تشکیل پشته های رسوبی در مسیر جریان و رسوبگذاری در کناره ها، کمتر خواهد شد.

زمینه مطالعه: سوراخ مگنوم یک نشانه مهم قاعده جمجمه و یک ناحیه انتقالی بین ستون مهره ای و جمجمه است که به دلیل داشتن رابطه تنگاتنگ با مغز و طناب نخاعی از منظر آناتومی مقایسه ای، رشد و نمو انتوژنی، بالینی و اصلاح نژاد مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.هدف: مطالعه مورفولوژی و مورفومتری ناحیه پس سری جمجمه گاومیش نر رودخانه ای بالغ و نابالغ اکوتیپ خوزستان بود.روش کار: هفت پارامتر ناحیه پس سری و شکل سوراخ مگنوم در 20 جمجمه گاومیش نر رودخانه ای بالغ و نابالغ اکوتیپ خوزستان مورد ارزیابی قرار گرفت.نتایج: سوراخ مگنوم به صورت چهار شکل دایره ای، تخم مرغی، بیضی و چهار ضلعی بود. در هر دو گروه سوراخ مگنوم دایره ای شکل، بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده بود و در گروه بالغ سوراخ مگنوم چهارضلعی و در گروه نابالغ بیضی کمترین فراوانی را داشت. میانگین عرض، طول سوراخ مگنوم و شاخص سوراخ مگنوم در گروه سنی زیر 2 سال به ترتیب برحسب میلی متر، 38.60±2.70، 35.34±1.72، 92.26±4.02 و در گروه بالاتر از 2 سال به ترتیب برحسب میلی متر، 40.67±1.51، 36.35±2.33 و 90.23±3.65 بودند. در بین تمامی پارامترها تنها بیشترین فاصله بین قاعده های زایده های وداجی و طول زایده وداجی در دو گروه سنی اختلاف معنی داری را نشان دادند.نتیجه گیری نهایی: تنوع اشکال سوراخ مگنوم در گاومیش بیشتر از شتر یک کوهانه و سگ بود. میانگین طول و عرض سوراخ مگنوم، بیشترین فاصله بین پایه زایده های وداجی، طول زایده وداجی، طول و عرض کندیل های پس سری در گاومیش بیشتر از میانگین ابعاد به دست آمده در گونه های گزارش شده بود. اندازه شاخص سوراخ مگنوم گاومیش های مطالعه حاضر کمتر از 100 بود که با یافته های سایر محققان در مورد خرگوش، سگ های نژاد ژرمن شفرد و پیکینژ مطابقت دارد.

در شرق شهرستان جاسک، در فاصله سال های 1387 تا 1398 چهار سیلاب شدید در رودخانه سدیج رخ داده است که بالاترین دبی را در بین سایر سیلاب های دوره موردمطالعه به خود اختصاص داده اند. هدف این تحقیق ارزیابی تغییرات مورفولوژیکی رودخانه سدیج در اثر رخداد سیلاب ها در یک دوره 11 ساله و در چهار سیلاب شاخص در سال های 1387، 1392، 1395 و 1397 در قاعده دلتای سدیج است. به منظور استخراج اثرات ژئومورفیک در رودخانه موردمطالعه از داده های ماهواره ای لندست و گوگل ارث استفاده شد. تغییرات مورفولوژیکی ناشی از سیلاب در رودخانه و کرانه آن با بهره گیری از نرم افزار GIS10.5 استخراج و از افزونه فلوویال کریدور جهت محاسبه تغییرات عرض رودخانه استفاده گردید. علاوه بر آن از مدل RNCI به منظور ارزیابی میزان فرسایش و رسوب گذاری کانال رودخانه سدیج استفاده شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که سیلاب سال 1397 نسبت به دیگر سیلاب ها ، تأثیرات زیادتری بر تغییرات ژئومورفولوژیکی عرض کانال و فرسایش شدید کرانه رودخانه داشته است. در حدفاصل سیلاب های سال 1387 تا 1397 متوسط عرض کانال حدود 38 متر کاهش یافته است و طول رودخانه در حدود 3510 متر افزایش یافته است که با افزایش ضریب خمیدگی رودخانه از 40/1 به 56/1 انطباق دارد. هم چنین بر اساس نتایج RNCI سیلاب سال 1397 با دبی 73/1167 مترمکعب بر ثانیه و میزان 19/8، بیشترین میزان فرسایش را نسبت به دیگر سیلاب ها داشته است. هم چنین در بین بازه های موردمطالعه در حدفاصل سیلاب های 1387 تا 1397 بازه B بیشترین تغییرات پارامترهای هندسی را داشته است.

تغییرات ژئومورفیک مناطق ساحلی کم عمق، همچون تالاب ها و مصب ها و سواحل، به شدت به توازن میان رسوب ورودی از آب های داخلی یا دریا و رسوب خروجی با سرمنشأ فرسایش ناشی از موج های بادی و جریان های جزرومدی وابسته است. در این تحقیق با استفاده از مدل MIKE21 الگوی جریان و رسوب در مصب رودخانه سفیدرود مورد بررسی قرار گرفته و با بررسی تصاویر ماهواره ای LandSat به چگونگی تأثیرگذاری الگوی جریان، توزیع و انتقال رسوب و تغییرات تراز سطح آب دریای خزر بر روند تکامل دلتا و خط ساحلی پرداخته شده است. عواملی چون دبی و بار رسوب رودخانه و تراز سطح دریا، الگوی امواج و باد از جمله مهم ترین عوامل مؤثر در این تغییرات هستند. این مطالعه می تواند زمینه ای مناسب برای مدیریت صحیح جهت توسعه پایدار در این منطقه، در تظر گرفتن تمهیدات لازم جهت جلوگیری از خسارات ناشی از نوسانات بلندمدت دریای خزر و همچنین آگاهی کافی از وضعیت هیدرودینامیکی و رسوب رودخانه سفیدرود را در منطقه دلتای سفیدرود فراهم آورد.

هدف از اجرای این پژوهش، بررسی تغییرات مورفولوژی رودخانه هیرمند با برآورد میزان رسوبات معلق حمل شده ناشی از سیلاب های ورودی به این رودخانه در ایران است. بدین منظور، نمونه هایی از سیلاب های ورودی کشور افغانستان به ایران، برداشت و رسوبات معلق همراه آن ها برآورد و روند تغییرات غلظت رسوبات در تغییرات زمانی و مکانی مختلف به صورت میدانی در طول مسیر رودخانه سیستان مورد بررسی قرار گرفت. بازه های مستعد رسوبگذاری در طول مسیر رودخانه به وسیله تصاویر ماهواره ای اسپات-5 سال 2016 با قدرت تفکیک مکانی 2. 5 تا پنج متر مشخص شده، بر اساس عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای پس از زمین مرجع سازی بستر سیلابی جریان رودخانه در محیط GIS و اندازه گیری در همین محیط نرم افزاری، پارامترهای اندازه زاویه نسبت به شمال، شاخص سینوسیته، حالت جریان و عرض رودخانه در بازه زمانی نیم قرن اخیر، تعیین و تغییرات عرض بستر سیلابی با استفاده از آزمون t مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد که متوسط رسوب معلق رودخانه سیستان 32 گرم در لیتر بوده، حدود 7. 3 میلیون تن رسوب به همراه سیلاب ها در دوره مورد مطالعه (15 ماه) وارد این رودخانه شده است. همچنین، یافته ها نشان داد که عرض بستر رودخانه در این بازه زمانی تغییرات چشم گیری داشته است، به طوری که مقدار t به دست آمده (در سطح یک درصد) اختلاف معنی داری را نشان می دهد و عرض رودخانه در سال 1395 نسبت به سال 1344 تقریباً به یک سوم کاهش یافته است. همچنین، 73 درصد از بستر رودخانه مورد مطالعه به دلیل رسوبگذاری و ایجاد ناپایداری، قابلیت انتقال جریان آب را ندارد. به طوری که متوسط عرض بستر سیلابی از 160. 79 به 41. 32 متر، متوسط تغییرات زاویه نسبت به شمال رودخانه، از 287. 94 به 295. 26 درجه، متوسط شاخص سینوسیته از 1. 39 به 1. 18 و الگوی جریان از حالت پیچان رود به حالت سینوسی در سال 1395 تغییر یافته است. در مجموع نتایج کلی این پژوهش بیانگر آن است که پارامترهای هیدرولوژیکی (دبی و رسوب)، بیولوژیکی، تغییرات شیب بستر و احداث سد، از مهمترین عوامل تغییر غلظت رسوب معلق، و به دنبال آن تغییر در مورفولوژی و تبدیل رودخانه از حالت مئاندری سینوسی نامنظم (سال 1344) به حالت مئاندری محدود (سال1395) است.

رودخانه ها سیستم هایی کاملا پویا بوده و مشخصه های مورفولوژیکی آن ها به طور پیوسته تغییر می کند. در این پژوهش پیامدهای برداشت شن و ماسه بر مورفولوژی رودخانه ده بالا در استان کرمان با استفاده از روش مقایسه زمانی- مکانی، مورد بررسی قرار گرفته است. جهت مقایسه زمانی از عکس های هوایی و جهت مقایسه مکانی، طول رودخانه به چهار بازه تقسیم و پارامترهای هندسی رودخانه مانند طول موج، ضریب خمیدگی، شعاع نسبی و زاویه مرکزی اندازه گیری شد. تغییرات زاویه مرکزی نشان دهنده افزایش پیچان رودی شدن از سال 1367 الی 1384 می باشد. بر اساس شاخص ضریب خمیدگی میزان خمیدگی رودخانه در طول این دوره افزایش داشته است. افزایش طول موج و طول دره در این دوره نشان از افزایش قدرت مانور رودخانه دارد. کاهش زاویه مرکزی در این دوره نشان از تحت فشار قرار گرفتن رودخانه و متعاقبا افزایش ناپایداری، توسعه و گسترش فرسایش کناری می باشد. عرض بستر دارای بیشترین تغییرات نسبت به سایر پارامترها می باشد. در مجموع میزان تغییرات مورفولوژی رودخانه اندک بوده و ممکن است به علت وجود شن و ماسه زیاد اثرات برداشت مصالح کوتاه مدت بوده باشد اما به علت روند کاهشی بارش و کاهش آورد رسوبی لزوم احتیاط بیشتر در میزان برداشت شن و ماسه ضروری می باشد.